Γράφει ο

Δημήτρης Μάρδας

Καθηγητής Τμήματος Οικονομικών Επιστημών του ΑΠΘ

π. Αναπλ. υπουργός Οικονομικών Υφυπουργοσ Εξωτερικών (ΣΥΡΙΖΑ)

Η αγορά των κρατικών προμηθειών σε αγαθά έργα και υπηρεσίες αφορά σε ένα σημαντικό ποσοστό του ΑΕΠ κάθε χώρας. Παλαιότερα, πριν την ολοκλήρωση της «Ενιαίας Αγοράς του 1992» κάθε κράτος – μέλος της ΕΕ εφάρμοζε μια ευνοϊκή πολιτική υπέρ των εγχωρίων προϊόντων, προστατεύοντας έτσι την δική του παραγωγή και απασχόληση. Η πολιτική αυτή θεωρείται ως ένα κλασικό μέτρο μη δασμολογικής προστασίας, που περιορίζει τις εισαγωγές μέσω λοιπόν διοικητικών μέτρων.

Ως προς τις ΗΠΑ, η ονομαζόμενη «Πράξη Αγοράς Αμερικανικών Προϊόντων» (Buy American Act – BAA), είναι μια όμοια προστατευτική πολιτική που στοχεύει στην προώθηση της αγοράς αμερικανικών προϊόντων από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση και τις πολιτείες, στο πλαίσιο των κρατικών προμηθειών. Σύμφωνα με την Buy American Act (με έναρξη το 1933) οι ομοσπονδιακές και πολιτειακές υπηρεσίες οφείλουν να προτιμούν προϊόντα κατασκευασμένα στις ΗΠΑ, όταν ξοδεύουν δημόσια χρήματα για αγαθά ή δημόσια έργα, πλην εξαιρέσεων. Όλος αυτός ο μηχανισμός λειτουργεί εύλογα εις βάρος των εισαγωγών.

Όταν η πολιτική αυτή ήταν σε πλήρη ανάπτυξη, δυο ήταν τα συστατικά της ΒΑΑ. Πρώτο, η προτίμηση της τιμής, που μεταφράζεται από μια προτίμηση τιμής υπέρ των εγχωρίων προϊόντων των ΗΠΑ, η οποία κυμαινόταν από 5% ως 50%! Δεύτερο συστατικό: Οι προμήθειες που αποκτώνται με σκοπό δημόσια χρήση στις ΗΠΑ, για να θεωρηθούν ως προϊόν που κατασκευάζεται εκεί, οφείλουν να ενσωματώνουν ενδιάμεσα προϊόντα προερχόμενα από βιομηχανίες των ΗΠΑ αντιπροσωπεύοντας περισσότερο του 50% του συνολικού κόστους (της προστιθέμενης αξίας).

Οι εξαιρέσεις αφορούσαν σε προϊόντα που δεν διατίθενται σε επαρκείς ποσότητες στις ΗΠΑ και σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν διεθνείς εμπορικές συμφωνίες (π.χ. στο πλαίσιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου – ΠΟΕ), οι οποίες απαιτούν την ίση μεταχείριση εγχωρίων και ξένων προμηθευτών.

Το 1994 στο πλαίσιο του «Γύρου της Ουρουγουάης» υπογράφηκε στο Μαρρακές του Μαρόκου η «Γενική Συμφωνία Δημοσίων Προμηθειών»(General Procurement Agreement – GPA). Η GPA είναι μια πολυμερής συμφωνία του ΠΟΕ, και αφορά στο άνοιγα των κρατικών προμηθειών στον διεθνή ανταγωνισμό, διασφαλίζοντας διαφάνεια, αμεροληψία και μη διακριτική μεταχείριση (non-discrimination) μεταξύ εγχώριων και αλλοδαπών προμηθευτών. Οι αρχές αυτές ισχύουν όμως μόνο για τα κράτη εκείνα που αποδέχθηκαν την GPA.

Οι ΗΠΑ είναι μέλος της GPA, άρα δεσμεύονται από τους κανόνες της, αλλά με σημαντικές εξαιρέσεις και επιφυλάξεις, όπως διατυπώθηκαν στο παράρτημα της Συμφωνίας. Αρχικά η GPA δεν αφορούσε σε όλες τις πολιτείες αλλά σε ένα μέρος τους (37 πολιτείες σήμερα) και ιδιαίτερα στις πλουσιότερες.

Όμως στην πράξη, πολλές εναπομείνασες περιοριστικές πρακτικές, ως εξαιρέσεις βέβαια του κανόνα, υπονομεύουν το πνεύμα της GPA, καθώς εγείρονται εμπόδια για ξένους προμηθευτές, ακόμη και αν προέρχονται από χώρες που υπέγραψαν την GPA. Βέβαια, νομικά οι ΗΠΑ δεν παραβιάζουν ευθέως τη GPA, γιατί έχουν κατοχυρώσει εξαιρέσεις και περιορισμούς στο επίσημο κείμενο.

Επί της προεδρίας του Joe Biden, υπήρχε μια τάση ενίσχυσης των εξαιρέσεων με την αύξηση του ελάχιστου ποσοστού «Made in USA» περιεχομένου για να θεωρηθεί ένα προϊόν αμερικανικό.

Ο Πρόεδρος Τραμπ αν αναιρέσει τελικά την αψυχολόγητη πολιτική των δασμών εισαγωγής που ανακοίνωσε πρόσφατα εις βάρος της ΕΕ και άλλων συμμάχων και εμπορικών εταίρων των ΗΠΑ, αυτό θα αποτελέσει μια πρώτη μεγαλειώδη πολιτική του ήττα. Ενόψει αυτής της προοπτικής κάτι πρέπει να πάρει για να αντισταθμίσει την υφέρπουσα ζημία που θα υποστεί το προφίλ του.

Η «Buy American Act» του δίνει μια τέτοια ευκαιρία. Οπότε, για να αποκομίσει πολιτικά οφέλη ενδέχεται να παραβιάσει πλήρως τους κανόνες που εισάχθηκαν μέσω της GPA το 1994 και όχι απλώς να ενισχύσει το σκέλος των εξαιρέσεων της GPA. Αυτό σημαίνει ότι αν ακολουθήσει μια τέτοια πολιτική, θα ενεργοποιήσει πλήρως την παλαιού τύπου BAA, υπέρ της εγχώριας παραγωγής για όλες τις πολιτείες των ΗΠΑ κόβοντας έτσι τις εισαγωγές προμηθειών προερχομένων από άλλα κράτη που υπέγραψαν την εν λόγω συμφωνία.

Μια τέτοια κίνηση εύλογα εισάγει μιας άλλης μορφής προβλήματα, αν και σχετικά πιο περιορισμένα σε σχέση με τις επιπτώσεις των δασμών εισαγωγής. Του «χρυσώνει το χάπι» επιδιώκοντας να περισώσει τη χαμένη του υπόληψη από τη γενικευμένη επιθεσή του κατά του διεθνούς εμπορίου.

Ακόμη και στην υποθετική αυτή περίπτωση, η μονομερής πράξη του είναι αντίθετη στην πρακτική του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου και το πνεύμα της συναίνεσης που καλλιεργείται εδώ και πλέον του μισού αιώνα. Θα προκαλέσει εύλογα προβλήματα σε κάποιες επιχειρήσεις που διείσδυσαν στην αμερικανική αγορά των προμηθειών, ενώ από την άλλη το εύρος των αντιδράσεων εκτιμάται ότι θα είναι όμοιο της ΒΑΑ, προκαλώντας ζημίες διεθνώς.

Βέβαια, με τους μηχανισμούς του πολιτικού marketing στα χέρια του, ο Πρόεδρος Τραμπ μπορεί να προκαλέσει ένα κύμα «νίκης», ικανό να αντισταθμίσει αυτό της συντριπτικής ήττας λόγω του αναμενόμενου μετά την αναστολή των 90 ημερών πισωγυρίσματός του στο θέμα των δασμών.

Γράφει ο

Δημήτρης Μάρδας

Καθηγητής Τμήματος Οικονομικών Επιστημών του ΑΠΘ

π. αναπλ. υπουργός Οικονομικών, υφυπουργός Εξωτερικών (ΣΥΡΙΖΑ)

Με το τέλος του Β’ Παγκόσμιου Πόλεμου δημιουργήθηκε μαζί με το «Διεθνές Νομισματικό Ταμείο» και η «Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου», η γνωστή μας GATT.

H GATT δεν ήταν Οργανισμός αλλά ένα γραφείο στο πλαίσιο του ΟΗΕ με έναν και μοναδικό στόχο: Την απελευθέρωση του παγκόσμιου εμπορίου διαχρονικά από μέτρα δασμολογικού και μη δασμολογικού χαρακτήρα (ήτοι διοικητικών μέτρων παρεμπόδισης – περιορισμού – φραγμών των εισαγωγών). Η πρωτοβουλία αυτή αφορούσε όμως μόνο στα κράτη εκείνα που θα συμφωνούσαν με τον εν λόγω στόχο. Κοινός παρονομαστής στην προσπάθεια αυτή ήταν η συνεννόηση ανάμεσα σε κυβερνήσεις σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η GATT από το 1954, μετά τον «Γύρο της Γενεύης», ο οποίος προετοίμασε το έδαφος για τους επόμενους γύρους διαπραγματεύσεων, αρχίζει μια γενναία πρωτοβουλία στο συγκεκριμένο θέμα. Έτσι το 1961 έχουμε την πρώτη σημαντική προσπάθεια πολυμερών διαπραγματεύσεων, τον «Γύρο του Dillon» με τη συμμετοχή 26 κρατών. Τα αποτελέσματά του δεν ήταν θεαματικά, αλλά λειτούργησαν ψυχολογικά θετικά. Αυτός ο γύρος κατέληξε σε μια μείωση των δασμών εισαγωγής κατά μέσο όρο κατά 7% το 1962, αλλά μόνο στα βιομηχανικά προϊόντα.

Το 1962 έρχεται ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, ο John Kennedy και προτείνει αρχικά στην ΕΟΚ, μια νέα μείωση των δασμών εισαγωγής κατά 50%. Αρχίζει ένας νέος πολυμερής γύρος διαπραγματεύσεων υπό την GATT ο «Γύρος του Kennedy» (1963-67, ονομασία προς τιμήν του δολοφονηθέντος προέδρου) με στόχο τη θεαματική μείωση των δασμών εισαγωγής κατά 50%. Οι προτάσεις με αποδέκτες 62 κράτη αφορούσαν πάλι στα βιομηχανικά προϊόντα. Κατέληξαν σε μειώσεις δασμών στο 35% κατά μέσο όρο, με περίοδο εφαρμογής από το 1967 ως το 1972.

Εν μέσω νομισματικής και πετρελαϊκής κρίσης, κατά την έναρξη της δεκαετίας του 1970 τα κράτη, δεν κλείνουν τα σύνορά τους, όπως έγινε το 1929, αλλά τολμούν να τα ανοίξουν ακόμη περισσότερο. Η Ιαπωνία αναλαμβάνει πρωτοβουλία με σκοπό τη νέα απελευθέρωση του διεθνούς εμπορίου, όχι μόνο από δασμούς εισαγωγής αλλά και από μέτρα μη δασμολογικής προστασίας.

Έτσι έχουμε τον «Γύρο του Τόκυο» (1973-79), όπου οι κυβερνήσεις 102 κρατών μετά από διαπραγματεύσεις καταλήγουν σε μια μείωση των δασμών εισαγωγής κατά 33% κατά μέσο όρο για την περίοδο 1980-1986. Επίσης υπογράφουν σειρά πρωτοκόλλων που περιορίζουν τις αυθαιρεσίες στο θέμα της επιβολής μέτρων μη δασμολογικού χαρακτήρα.

Με τη λήξη του γύρου αυτού, έρχονται κάποιες κυβερνήσεις νεοβιομηχανικών και αναπτυσσόμενων κρατών ζητώντας τη μεγαλύτερη συμμετοχή τους στην όλη αυτή προσπάθεια. Πάλι μέσω της GATT οργανώνεται ένας τολμηρός γύρος ο «Γύρος της Ουρουγουάης» με διαπραγματεύσεις που διήρκεσαν οκτώ περίπου χρόνια (1986-1994) και συμμετέχοντες 123 οντότητες (κράτη, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις κ.λπ.).

Με τη λήξη των διαπραγματεύσεων οδηγείται ο πλανήτης όχι μόνο στον περιορισμό της προστασίας στον χώρο των βιομηχανικών προϊόντων αλλά σε νέους τομείς. Έτσι εντάσσονται οι υπηρεσίες και τα αγροτικά προϊόντα στην τάση του ανοίγματος των αγορών. Παράλληλα αποφασίζονται μέτρα για τα Πνευματικά Δικαιώματα και το Εμπόριο – Επενδύσεις. Η GATT αντικαθίσταται από έναν Οργανισμό τον «Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου» (ΠΟΕ).

Στο σύνολο των αρμοδιοτήτων του ΠΟΕ εντάσσεται και ένας μηχανισμός διαιτησίας με στόχο την ομαλή ρύθμιση των διαφορών των κρατών σε θέματα εμπορίου. Όλο και περισσότερα κράτη συμμετέχουν στην προσπάθεια συνεννόησης – συναίνεσης με σκοπό το άνοιγμα της παγκόσμιας αγοράς.

Βέβαια αν και οι κυβερνήσεις συμφωνούν σε ένα μεγάλο σύνολο θεμάτων, οι αντιδράσεις του κόσμου και ιδίως των νέων αυξάνονται εναντίον της παγκοσμιοποίησης. Μετά από περιπέτειες αρχίζει ένας τελευταίος πολυμερής γύρος διαπραγματεύσεων ο «Γύρος της Ντόχα» (1996-08, με συμμετέχοντες 164 κράτη και ένα σύνολο οργανώσεων). Οι διαπραγματεύσεις όμως βαλτώνουν.

Οι κυβερνήσεις διαπιστώνουν ότι η συνεννόηση σε πολυμερές επίπεδο γίνεται όλο και πιο δύσκολη. Έτσι αρχίζουν διμερείς διαπραγματεύσεις (π.χ. ανάμεσα σε ΕΕ και Καναδά) που επιδιώκουν όμοιους στόχους με τις προηγούμενες προσπάθειες.

Και ενώ εδώ και μισό αιώνα παλεύουν οι πάντες να οδηγηθούν σε ένα καθεστώς συνεννόησης και επίλυσης των όποιων προβλημάτων μέσω του ΠΟΕ ή διμερώς με συζητήσεις και συναινέσεις (π.χ. βλ. VER’s – Εθελούσιοι Περιορισμοί Εισαγωγών), έρχεται ο πρόεδρος Τραμπ και δυναμιτίζει τα πάντα με τις μονομερείς αποφάσεις του.

Πράγματι, οι ΗΠΑ έχουν ένα έλλειμμα στο εμπορικό τους ισοζύγιο τα τελευταία χρόνια, στα αγαθά όμως μόνο (ενώ στις υπηρεσίες έχουν πλεόνασμα) της τάξης του 850-900 δισ. δολαρίων. Το έλλειμμα αυτό ως ποσοστό του ΑΕΠ κείται γύρω στο 3,5-3,8%. Να σημειωθεί ότι το έλλειμμα του εμπορικού ισοζυγίου της Ελλάδας ανέρχεται στο 14% του ΑΕΠ. Και ενώ όφειλε η αμερικανική κυβέρνηση να ακολουθήσει τους κανόνες που με κόπο και αίμα κατακτήθηκαν, γύρισε τον πλανήτη σε καταστάσεις πριν το 1960.

Οι μηχανισμοί διευθέτησης των προβλημάτων στον χώρο του παγκόσμιου εμπορίου λειτουργούν εδώ και χρόνια, επιτρέποντας από την άλλη πολιτικές προστασίας, που μπορούν να επιβληθούν προσωρινά από χώρες που αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα προβλήματα στις διεθνείς εμπορικές τους συναλλαγές. Όλα όμως απαιτούν την παγκόσμια συνεννόηση, που ανατράπηκε με την αψυχολόγητη πολιτική Τραμπ.