Ανησυχητικές διαστάσεις παίρνει πλέον η τάση των τελευταίων χρόνων για καταργήσεις και στη συνέχεια συγχωνεύσεις τμημάτων σε όλες τις σχολικές βαθμίδες, ειδικότερα δε σε νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία.

Και στο… στόχαστρο έχουν μπει και οι δικές μας περιοχές (σχετικό ρεπορτάζ στη σελίδα 5).
Στόχος αυτών των κινήσεων, είναι η μείωση της χρηματοδότησης προς τα σχολεία μέσω της μείωσης των προσλήψεων σε αναπληρωτές και της εξασφάλισης της λειτουργίας των σχολείων με όσο λιγότερο διδακτικό προσωπικό γίνεται, σημειώνουν οι εκπαιδευτικοί. Αυτό όμως γίνεται σε βάρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας.

Η συγχώνευση τμημάτων συνεπάγεται αυτομάτως αύξηση του αριθμού των μαθητών ανά τάξη. Αυτό, με τη σειρά του, περιορίζει τη δυνατότητα του εκπαιδευτικού να ανταποκριθεί στις εξατομικευμένες ανάγκες κάθε παιδιού. Ειδικά στην προσχολική και πρώτη σχολική ηλικία, όπου η διαμόρφωση των βάσεων της μάθησης είναι κρίσιμη, η ποιότητα της διδασκαλίας δεν μπορεί να διασφαλιστεί σε τάξεις που είναι υπεράριθμες.

Η αναλογία μαθητών-εκπαιδευτικών είναι θεμελιώδες παιδαγωγικό κριτήριο δεν είναι αριθμητικό ζήτημα. Πώς μπορεί να ανθίσει η δημιουργικότητα, η ελεύθερη έκφραση και η ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών σε ασφυκτικά που είναι περιβάλλοντα, χωρίς τον απαραίτητο χώρο και χρόνο για το κάθε παιδί ξεχωριστά;

Είναι κατανοητό πως το κράτος επιδιώκει εξοικονόμηση πόρων. Όμως, όταν αυτή η εξοικονόμηση εφαρμόζεται στο ευαίσθητο πεδίο της παιδείας -και μάλιστα στις μικρές ηλικίες-, τότε μιλάμε για μια επένδυση που δεν γίνεται. Τα οφέλη της επένδυσης στην προσχολική και πρωτοσχολική εκπαίδευση είναι μακροπρόθεσμα και τεκμηριωμένα: καλύτερη σχολική επίδοση, κοινωνική ενσωμάτωση, ανάπτυξη δεξιοτήτων, μείωση της σχολικής διαρροής.

Η δημόσια εκπαίδευση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με λογικές κόστους-οφέλους, σαν να πρόκειται για επιχείρηση. Το κόστος της απαξίωσης είναι τεράστιο και θα πληρωθεί στο μέλλον.

Αντί για συγχωνεύσεις και κλείσιμο, οι κοινωνίες χρειάζονται στήριξη των μικρών σχολικών μονάδων, προσλήψεις μόνιμου προσωπικού, βελτίωση των υποδομών και ενίσχυση της τοπικής εκπαιδευτικής αυτονομίας. Είναι απαραίτητη μια πολιτική που να βλέπει το σχολείο ως κοινωνικό αγαθό και όχι ως λογιστικό μέγεθος.

Γιατί το μέλλον των παιδιών δεν μπορεί να χωρέσει σε έναν προϋπολογισμό. Για να έχουμε ζωντανές τοπικές κοινωνίες και πολίτες με μόρφωση και κριτική σκέψη, το σχολείο και ιδιαίτερα το νηπιαγωγείο και το δημοτικό πρέπει να είναι η προτεραιότητα.

Ο καθαρισμός οικοπέδων δεν είναι επιλογή, είναι υποχρέωση. Αυτό φαίνεται ότι δεν το έχουν καταλάβει κάποιοι.

Καθώς φτάσαμε στο τέλος της -παράτασης της- προθεσμίας που είχε δώσει το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας για τον καθαρισμό των οικοπέδων (καταληκτική ημερομηνία η 15η Ιουνίου), η εικόνα που παρουσιάζεται σε πολλές περιοχές της Αττικής -αλλά και στους Δήμους μας- είναι απογοητευτική.

Παρά τη σαφή νομοθεσία και τις συνεχείς προειδοποιήσεις, πάρα πολλά, ιδιωτικά αλλά και δημόσια οικόπεδα παραμένουν ακαθάριστα, γεμάτα ξερόχορτα, σκουπίδια και εύφλεκτη ύλη. Και αυτό εν μέσω μιας αντιπυρικής περιόδου που προμηνύεται ξανά δύσκολη σε επίπεδο πυροπροστασίας.

Τα πρόσφατα περιστατικά στο Μαρούσι, κοντά στο Σισμανόγλειο, και στο Κάτω Χαλάνδρι, ήταν τα πρώτα καμπανάκια κινδύνου. Δεν χρειάστηκε καν να φτάσει ο Ιούλιος με τις πολύ υψηλές θερμοκρασίες -λίγοι μόνο δυνατοί άνεμοι ήταν αρκετοί για να προκαλέσουν πυρκαγιές σε περιοχές με οικιστική πυκνότητα και ζωτικής σημασίας υποδομές. Τι άλλο περιμένουμε για να καταλάβουμε πως η αμέλεια έχει κόστος; Και μια παρένθεση εδώ… για τα ακαθάριστα οικόπεδα όπου ξέσπασαν οι φωτιές αυτές, δεν θα τιμωρηθεί κανείς, καθώς δεν είχε… λήξει η προθεσμία!

Η νομοθεσία είναι σαφής: οι ιδιοκτήτες οικοπέδων οφείλουν να τα καθαρίζουν από την άνοιξη, απομακρύνοντας ξερά χόρτα, κλαδιά και κάθε είδους εύφλεκτο υλικό. Οι δήμοι, από την πλευρά τους, πρέπει να επιβλέπουν, να ειδοποιούν και, σε περίπτωση αδράνειας, να παρεμβαίνουν οι ίδιοι χρεώνοντας το κόστος στους ιδιοκτήτες. Όταν αυτό δεν συμβαίνει, δημιουργείται ένα επικίνδυνο κενό: η φύση (και ο ανθρώπινος παράγοντας) δεν περιμένουν…

Η ευθύνη δεν είναι μόνο ατομική – είναι και συλλογική. Δεν μπορούμε να μιλάμε για «πολιτική προστασία» μόνο όταν ξεσπάσει η φωτιά. Ο καθαρισμός των οικοπέδων είναι το πρώτο, στοιχειώδες βήμα πρόληψης. Όταν το αμελούμε, ανοίγουμε την πόρτα στην καταστροφή. Όταν αγνοούμε τη γειτονιά μας, παραβλέπουμε ότι και το δικό μας σπίτι κινδυνεύει.

Προφανώς και οι τοπικές Αρχές πρέπει να δείξουν μηδενική ανοχή – όχι για λόγους τιμωρητικούς, αλλά για λόγους επιβίωσης. Και οι πολίτες, ιδιοκτήτες ή μη, να ενεργοποιηθούν: να καταγγείλουν τα ακαθάριστα οικόπεδα, να πιέσουν τις αρμόδιες υπηρεσίες, να γίνουν οι ίδιοι μέρος της λύσης.

Γιατί, όπως κάθε καλοκαίρι, έτσι και το φετινό, δεν είναι απλώς μία ακόμα εποχή. Είναι ένα ακόμα τεστ υπευθυνότητας, στο οποίο δεν πρέπει να αποτύχουμε… ξανά.

Η σημερινή ημέρα είναι για πολλά σπιτικά των περιοχών μας αλλά και όλης της Ελλάδας, μια ημέρα-ορόσημο.
Σήμερα λοιπόν, αρχίζει -για χιλιάδες μαθητές- ένας μαραθώνιος γνώσης, αντοχής και συναισθηματικής φόρτισης: οι Πανελλήνιες Εξετάσεις.

Ένας θεσμός που, παρά τις συνεχείς μεταρρυθμίσεις από την πλευρά της Πολιτείας, παραμένει για πολλούς, το απόλυτο σημείο καμπής μεταξύ εφηβείας και ενήλικης ζωής.

Παράλληλα με τα παιδιά, εξετάζονται και οι γονείς, οι εκπαιδευτικοί, ακόμα και η κοινωνία, πάνω στο πώς στέκονται δίπλα τους, πώς τα στηρίζουν, τα πιέζουν ή τους καλλιεργούν φόβους.

Το άγχος -για όλους- είναι αναπόφευκτο. Για τους μαθητές, οι Πανελλήνιες Εξετάσεις είναι η πρώτη μεγάλη δοκιμασία που κρίνει -στα μάτια τους- το μέλλον τους. Για τους γονείς, είναι η αγωνία να δουν τα παιδιά τους να «πετυχαίνουν», με τον τρόπο που ορίζεται συχνά αυτή η επιτυχία: μια σχολή, ένα πτυχίο που θα «εξασφαλίσουν μια καλύτερη ζωή». Γιατί ας μην κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας: Το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας, όσο κι αν προσπαθεί να δώσει επιλογές και δεύτερες ευκαιρίες, εξακολουθεί να φορτίζει υπερβολικά συναισθηματικά αυτή την περίοδο.

Όμως, η αλήθεια δεν είναι τόσο περίπλοκη και ταυτόχρονα μπορεί να είναι απελευθερωτική. Οι Πανελλήνιες δεν είναι μονόδρομος, δεν καθορίζουν αποκλειστικά αυτές το μέλλον ενός παιδιού – εφήβου. Είναι, πράγματι, ένας σημαντικός σταθμός, δεν είναι όμως ο τελικός. Οι ευκαιρίες στη ζωή δεν κρίνονται μόνο από μία εξέταση. Η δημιουργικότητα, η επιμονή, η προσαρμοστικότητα και η προσωπική εξέλιξη, δεν έρχονται «μαγικά» με την είσοδο σε μια πανεπιστημιακή σχολή. Χτίζονται μέρα με τη μέρα και σε βάθος χρόνου κι αυτό πρέπει να έχει «διδαχθεί» στους υποψήφιους μαζί με την ύλη των εξετάσεων.

Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει πως υποτιμά κάποιος τις προσπάθειες των μαθητών, το αντίθετο. Η αφοσίωση, η πειθαρχία και ο κόπος που απαιτεί η προετοιμασία για τις Πανελλήνιες Εξετάσεις, είναι εφόδια και αξίες που συνοδεύουν ένα άτομο σε όλη του τη ζωή. Είναι όμως σημαντικό, να καταλάβουν -όλοι όσοι εμπλέκονται σε αυτή τη διαδικασία- ότι η αποτυχία, ή μάλλον, η μη επίτευξη του αρχικού στόχου, δεν θα φέρει την καταστροφή. Είναι μάθημα, εφαλτήριο και, για πολλούς, η αρχή για κάτι διαφορετικό, ίσως και πιο ταιριαστό.

Γι’ αυτό και η πιο ουσιαστική, ίσως, ευχή αυτής της ημέρας και κάθε ημέρας των Εξετάσεων, δεν είναι το «καλή επιτυχία». Είναι το «καλή δύναμη» ή το «καλό ταξίδι». Είναι το να θυμούνται, υποψήφιοι και γονείς, ότι η αξία τους δεν μετριέται με τους βαθμούς που θα πάρουν, αλλά με την προσπάθεια που έκαναν και τον τρόπο που πορεύτηκαν σε αυτή διαδρομή.

Ζούμε σε μια εποχή όπου τα κοινωνικά, περιβαλλοντικά και τεχνολογικά ζητήματα μας επιφυλάσσουν απρόβλεπτες συνέπειες κι αυτό ίσως να αποδεικνύει την έννοια της ατομικής ευθύνης σαν θεμέλιο λίθο μιας λειτουργικής κοινωνίας.

Δεν είναι λίγες οι φορές που την υποτιμούμε, περιμένοντας από το κράτος, τους θεσμούς ή κάποιον άλλον τέλος πάντων, να αναλάβει δράση. Όμως η αλήθεια είναι ότι χωρίς ατομική ευθύνη, καμία συλλογική πρόοδος δεν μπορεί να είναι διατηρήσιμη.

Η σκέψη αυτή προέκυψε από μια συζήτηση που έτυχε να γίνει δίπλα μου, την προηγούμενη Κυριακή, στο πλαίσιο της εξαιρετικά ενδιαφέρουσας -και χρήσιμης- ενημερωτικής δράσης, της ομάδας ενεργών πολιτών Go For Dionysos, σχετικά με την πυρασφάλεια (ρεπορτάζ στη σελίδα 3 της εφημερίδας), που φιλοξενήθηκε στο Πολιτιστικό της Κοινότητας Διονύσου.

Την ώρα που οι πολίτες άκουγαν με προσοχή τα όσα εξηγούσε ο προϊστάμενος του Κλιμακίου Εθελοντών Ροδόπολης Απόλλων Κούνης, σχετικά με την προετοιμασία μας, τις ιδιαιτερότητες που έχει η περιοχή (η οποία από μια αλλαγή του αέρα, δεν κάηκε κατά την περσινή μεγάλη πυρκαγιά του Αυγούστου) αλλά και τις κινήσεις που πρέπει να κάνουμε αν παρ’ ελπίδα βρεθούμε απέναντι σε φλόγες, ένας κύριος αποχώρησε από την αίθουσα, αν όχι εκνευρισμένος, ολίγον απογοητευμένος από αυτά που άκουγε.

Βγαίνοντας από τον χώρο του Πολιτιστικού, ο κύριος σχολίασε σε μια εκ των εθελοντριών του Go For Dionysos, «δεν είδα να έρχεται η δημοτική Αρχή για να μας πει τι κάνει ο Δήμος. Ο εν λόγω πολίτης, ήθελε προφανώς να μάθει τι κάνει η τοπική αυτοδιοίκηση ή το κεντρικό κράτος για να προστατέψει ζωές, περιουσίες και φυσικό πλούτο, σημειώνοντας ότι δεν είναι δική μου δουλειά να κάνω όλα αυτά (καθαρισμός οικοπέδων, προληπτικές κινήσεις για την προστασία ενός σπιτιού κλπ.).

Η απογοήτευση τόσο στο πρόσωπο της εθελόντριας όσο και η δική μου, από αυτά που ακούστηκαν ήταν εμφανής. Υπάρχουν, δυστυχώς, περιπτώσεις πολιτών -ακόμα και το 2025- οι οποίοι δεν έχουν πειστεί για την αναγκαιότητα της ατομικής ευθύνης.

Ειδικότερα στη χώρα που ζούμε, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα εφαρμογής αυτής της ευθύνης είναι ο τομέας της πυροπροστασίας. Κάθε καλοκαίρι, οι πυρκαγιές απειλούν ζωές, περιουσίες και πολύτιμα οικοσυστήματα. Σαφώς η Πολιτεία φέρει μεγάλο μέρος της ευθύνης καθώς οφείλει να προλαμβάνει, να σχεδιάζει, να επεμβαίνει άμεσα. Όμως, η πρώτη γραμμή άμυνας ξεκινά από τον καθένα ξεχωριστά.

Από αυτόν που καθαρίζει τον κήπο ή το οικόπεδό του από τα ξερά χόρτα, από αυτόν που δεν καίει απορρίμματα σε περιόδους αυξημένου κινδύνου, από εκείνον που εφαρμόζει τις βασικές οδηγίες της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας..

Προφανώς η ατομική ευθύνη, δεν περιορίζεται στην πυροπροστασία. Διαπερνά κάθε πτυχή της καθημερινότητας και είναι στάση ζωής. Είναι το να νιώθεις ότι οι πράξεις σου έχουν συνέπειες, θετικές ή αρνητικές, όχι μόνο για εσένα, αλλά και για όσους σε περιβάλλουν.

Καθώς ολοκληρώνεται η σχολική χρονιά, δεν μπορεί παρά να εστιάσει κάποιος στα προβλήματα που παρέμειναν -για μια ακόμα φορά- άλυτα.

Ακόμα κι εδώ, στις δικές μας περιοχές που οι περισσότεροι θα χαρακτήριζαν «ευνοημένες» (πράσινο, ήσυχη ζωή κλπ.), το ζήτημα της εκπαίδευσης, συνεχίζει να παρουσιάζει σε κάποιες περιπτώσεις ένα κατώτερο, από το αναμενόμενο, επίπεδο.

Σχολικά κτήρια που αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα και επηρεάζουν την ποιότητα μάθησης και την καθημερινότητα μαθητών και εκπαιδευτικών, συνεχίζουν να υφίστανται. Πολλά από αυτά είναι παλαιά και παρουσιάζουν σοβαρές φθορές. Κακοσυντηρημένες αίθουσες, προβλήματα με την υγρασία, αστοχίες στις ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις, αίθουσες που μετατρέπονται σε ψυγεία τον χειμώνα και θερμοκήπια το καλοκαίρι…

Ας ρωτήσουμε τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς του 1ου Δημοτικού Αγίου Στεφάνου πώς είναι να πηγαίνουν καθημερινά, σε ένα σχολείο όπου έχει γίνει καθίζηση μέσα σε αίθουσα (μεταξύ άλλων φθορών και κακοτεχνιών) και δεν έχει αποκατασταθεί εδώ και καιρό. Ένα κτήριο που μετράει περισσότερα από 100 χρόνια ζωής καθώς το πρώτο του κομμάτι χτίστηκε τη δεκαετία του 1920!

Ο υπερπληθυσμός είναι ένα ακόμα αγκάθι, με πρόσφατο παράδειγμα τη διαμαρτυρία του Συλλόγου Γονέων και Κηδεμόνων του Λυκείου Αγίου Στεφάνου, ο οποίος κάνει λόγο για 26-27 μαθητές ανά τμήμα, σε αίθουσες μάλιστα που δεν είναι κατάλληλες για τόσο μεγάλο αριθμό παιδιών, με αποτέλεσμα τόσοι οι μαθητές όσο και οι καθηγητές να δυσκολεύονται να αποδώσουν τα μέγιστα.

Και καθώς το εν λόγω σχολείο συστεγάζεται με το Γυμνάσιο Αγίου Στεφάνου, μπορεί να φανταστεί κάποιος πώς είναι να φιλοξενούνται περισσότερα από 500 παιδιά σε ένα κτήριο, το οποίο δεν πληροί τις απαραίτητες προϋποθέσεις (ελλιπείς τουαλέτες, αίθουσες περιορισμένων δυνατοτήτων κ.α.).

Αν σε όλα αυτά, προσθέσει κάποιος τις ελλείψεις στο προσωπικό και την ανεπάρκεια εξοπλισμού και τεχνολογίας, ζητήματα που φυσικά αντιμετωπίζουν σχολεία σε ολόκληρη τη χώρα αλλά και τα προβλήματα στη σχολική μεταφορά καθώς οι περιοχές μας περιλαμβάνουν απομακρυσμένες συνοικίες και οικισμούς, έρχεται να ολοκληρωθεί ένα παζλ το οποίο αποκαλύπτει μια δυσάρεστη εικόνα.

Η εκπαίδευση αποτελεί τη βάση της κοινωνίας και όχι μια πολυτέλεια ή μια υποχρέωση που διεκπεραιώνεται με τα απολύτως απαραίτητα. Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα σχολεία της Κηφισιάς και του Διονύσου αποδεικνύουν ότι η γεωγραφική θέση ή η οικονομική εικόνα μιας περιοχής δεν εγγυώνται από μόνες τους ποιοτική δημόσια εκπαίδευση. Χρειάζεται συντονισμένη προσπάθεια από τους δήμους, την πολιτεία και τις τοπικές κοινωνίες ώστε να διασφαλιστούν αξιοπρεπείς συνθήκες μάθησης για όλους τους μαθητές.

Πριν καλά καλά το καταλάβουμε, πέρασαν οι μήνες και βρεθήκαμε και πάλι να υποδεχόμαστε μια ακόμα αντιπυρική περίοδο.

Τρεις μήνες πριν κλείσει χρόνος από τις καταστροφικές πυρκαγιές του περασμένου Αυγούστου και με τις πληγές που αυτές άφησαν ακόμα ανοιχτές, καλούμαστε να διαχειριστούμε μια περίοδο που γνωρίζουμε όλοι πολύ καλά ότι θα είναι -για μια ακόμα χρονιά- εξαιρετικά επικίνδυνη.

Οι αρμόδιοι φορείς και οι αρμόδιες υπηρεσίες είναι ή θα έπρεπε να είναι έτοιμες για να αντιμετωπίσουν κάθε κίνδυνο αλλά, εμείς πόσο ασφαλείς αισθανόμαστε; Αυτό που πάνω κάτω γνωρίζαμε όλοι ότι πρέπει να κάνουμε, να καθαρίσουμε δηλαδή τα οικόπεδα και τους χώρους μας, δεν έχει ολοκληρωθεί, λόγω -λέει- καιρικών συνθηκών που επικράτησαν τον Απρίλιο. Και θα φτάσουμε στα μέσα Ιουνίου, όταν και λήγει η παράταση που δόθηκε για να ολοκληρώσουμε, όσοι το κάνουμε, αυτή την υποχρέωσή μας, που στο κάτω κάτω, προστατεύει εμάς, τις περιουσίες μας και το φυσικό περιβάλλον. Κι αν ξεσπάσει κάποια φωτιά, μέχρι τις 15 Ιουνίου, τι θα γίνει; Ποιος θα φταίει; Έχουμε υπογράψει κάποιο συμβόλαιο ότι δεν θα υπάρχουν πυρκαγιές μέχρι να λήξει η προθεσμία;

Αυτό που σίγουρα δεν έχει προθεσμία λήξης, είναι το πρόβλημα με τα σκουπίδια. Πριν από λίγες ημέρες, τηλεοπτικός σταθμός μετέδωσε εικόνες ντροπής, από χώρο κοντά στο ΚΕΠ Διονύσου, με πεταμένα σκουπίδια μεταξύ των οποίων έβρισκε κάποιος από καναπέδες μέχρι νιπτήρες. Εκεί, σύμφωνα με το ρεπορτάζ οι πολίτες αφήνουν όλων των ειδών τα σκουπίδια. Σε δασική περιοχή! Σκουπίδια που εκτός από το ζήτημα της καθαριότητας και της ευπρεπούς εικόνας ενός Δήμου, αποτελούν και βασικότατη αιτία ξεσπάσματος πυρκαγιάς αλλά και «σούπερ» καύσιμο αν τα βρει στο διάβα της μια φωτιά.

Ο συγκεκριμένος χώρος είχε ξαναγίνει θέμα σε ρεπορτάζ για τον ίδιο λόγο, καθαρίστηκε αμέσως μετά αλλά επέστρεψε σύντομα στην ίδια φρικτή κατάσταση.

Και να ήταν μόνο αυτός ο χώρος που θυμίζει σκουπιδότοπο! Ο ίδιος ο Δήμος έχει αναρτήσει στη σελίδα του στο Facebook, φωτογραφία από σημείο στην Άνοιξη, όπου έχει πεταχτεί καναπές και πολυθρόνα, ζητώντας από τους πολίτες να μην πετούν τα ογκώδη αντικείμενά τους όπου να ‘ναι. Από πού να το πιάσεις δηλαδή; Από τους πολίτες που δεν ιδρώνει το αυτί τους ή από τις αρμόδιες υπηρεσίες που κάπου έχουν χάσει το παιχνίδι;

Στις σελίδες κοινωνικής δικτύωσης, όπου οι πολίτες καταθέτουν απόψεις, καταγγελίες και εικόνες από την καθημερινότητά τους, δεν πρέπει να υπάρχει πιο συχνή αναφορά σε πρόβλημα, από αυτό των σκουπιδιών.

Προφανώς και αυτό το πρόβλημα δεν προέκυψε στον Δήμο Διονύσου με την παρούσα διοίκηση αλλά ταλανίζει χρόνια τους κατοίκους. Όμως δεν θα «μπορούσε καλύτερα» όπως είχε υποσχεθεί προεκλογικά;

Γράφει ο

Δρ. Αλέξιος Παναγόπουλος

Καθηγητής, Ακαδημαϊκός Ξένων Ακαδημιών των Επιστημών EASA, MCA, CAC, IEAI.

Professor PhD Political Sciences and Law. PhD Theology. PhD Bioethics. PostDoc Law. Habili- tation Law

Πέρασαν τριάντα και πλέον χρόνια από την οσία κοίμηση του γέροντα Παΐσιου του Αγιορείτη, λες και σαν να ήταν χθες. Θυμάμαι για πρώτη φορά όταν πήγα προσκυνητής στο Άγιο Όρος, κι ήταν το καλοκαίρι του 1981. Από τότε δημιουργήθηκε κάτι σαν ένας μαγνήτης, που θα με τραβούσε να βρίσκομαι, όλο και περισσότερο σε αυτόν τον άγιο τόπο των μοναχών, των κελιωτών και των ασκητών. Δημιουργήθηκε, τελικά, σαν το ιερό τάμα ενός παιδιού για μια ολόκληρη ζωή, αφού έτσι ώστε μέχρι και σήμερα, τουλάχιστον για μια φορά το χρόνο, ενίοτε και δύο, για 44 έτη, να βρίσκομαι εκεί στο θαυμαστό Περιβόλι της Παναγιάς μας.

Σε ερωτήσεις μου για την Τουρκία, μου απαντούσε με τα λόγια του, ότι είναι η γνώμη του, ως Καππαδόκης, ότι η Τουρκία, κάποτε, θα διαμελιστεί στα τρία τμήματα: σε ευρωπαϊκή, σε ασιατική και σε παράλια ιωνική, ενώ η Κωνσταντινούπολη θα δοθεί τιμητικά και διοικητικά στους Έλληνες. Μου έλεγε, ότι αυτό είναι η γνώμη του και ο πόθος του, γιατί ήταν απ’ τη Καππαδοκία.

Για τον αντίχριστο μου είπε να διαβάζουμε αυτά που έγραψε ο ίδιος και που δημοσιεύθηκαν και μου τα έδωσε σε σχετικές φωτοτυπίες. Ήταν κατηγορηματικός σε οποιασδήποτε είδους κάρτα ή ταυτότητα που θα έχει όλα τα προσωπικά στοιχεία και όλα τα προσωπικά δεδομένα μας μέσα της, να μην την πάρουμε, να αντιδράσουμε σθεναρά. Πιθανόν έχοντας όλα αυτά υπόψη, πρόσφατα η Ιερά Κοινότητα του Αγίου Όρους ζήτησε να μην είναι υποχρεωτική. Εσείς -μας έλεγε- θα ζήσετε πολλά και πολύ δύσκολα γεγονότα, θα ζήσετε τα γεγονότα της Αποκάλυψης, αλλά θα βοηθήσει ο Θεός. Σε κάποιους άλλους που τον ρωτούσαν, πότε θα πάρουμε γέροντα τη Πόλη, έλεγε κοφτά κι αυστηρά, πρώτανα πάρουμε το Χριστό μέσα μας.

Αρκετές φορές τον άκουσα να λέγει ότι το σημείο αυτών των εσχατολογικών γεγονότων με την Τουρκία θα είναι η διένεξη με τα ναυτικά μίλια, όταν η Ελλάδα από τα έξι, θα θελήσει να τα κάνει 12 ναυτικά μίλια, κι όταν οι δύο χώρες θα αποσύρουν τις πρεσβείες τους. Τον ρώτησα προσωπικά εάν είχε λάβει τις επιστολές του π. Αρσενίου από το ησυχαστήριο της Ναυπάκτου και μου είπε: «Ναι, τις έλαβα, του έχω απαντήσει γραπτά, να του το πεις κι εσύ, αφού εκεί εξομολογείσαι. Ο π. Αρσένιος, είναι παλιός και έμπειρος πνευματικός, να τον ακούς!» Ο π. Αρσένιος, πράγματι μου επιβεβαίωσε, ότι είχαν αλληλογραφία μεταξύ τους και μάλιστα για τα σοβαρά θέματα του αντιχρίστου και των αντιχρίστων και του Οικουμενισμού. Ο γέροντας ευθαρσώς έλεγχε και τη μασονία, το ρόταρυ και τις σκοτεινές παραφυάδες τους. Καθώς και τους κάθε λογής αιρετικούς χιλιαστές, αιρετικούς προτεστάντες και καθολικούς και τους πρότεινε, πάλι να ξαναβαπτιστούν για νάχουν το γνήσιο ορθόδοξο βάπτισμα.

Περί το 1971 για ένα περίπου έτος έμεινε σε κοντινό κελίο των Καρυών και ο γνωστός ελληνομαθής καθηγητής και αρχιεπίσκοπος Μαυροβουνίου Αμφιλόχιος Ράντοβιτς (με τον οποίον συνυπήρξαμε ακαδημαϊκοί στη Σλαβική Ακαδημία Επιστημών, Μόσχας). Ο οποίος και μου εκμυστηρεύθηκε ότι είχε αρκετές φορές συνομιλία μαζί του, για τα πνευματικά ζητήματα και για τον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά, που τόσο απλά και ουσιαστικά του τα ερμήνευε ο γέροντας Παΐσιος, παρότι σχεδόν αγράμματος, με τη χάρη του Θεού. Αργότερα θα τον ανέφερε τακτικά, σε μαθήματά του στη Θεολογική Σχολή Βελιγραδίου, την πόλη μαρτυρίου του Ρήγα Φεραίου, καθότι ήταν απόφοιτος της Αθωνιάδας Ακαδημίας των Καρυών και στην οδό του στο Βελιγράδι, διέμενε ο γράφων, όπου το άγαλμά του, στο Καλεμέγνταν. Τον οποίο μνημόνευε ο γέροντας Παΐσιος, μαζί με τον έτερο απόφοιτο της Αθωνιάδος, Άγιο Κοσμά Αιτωλό. Συχνά θα τον έφερνε ως παράδειγμα, όχι μόνο στους σπουδαστές της Αθωνιάδας, αλλά και σε όλους τους προσκυνητές.

Αρκετές φορές θα του έφερναν φαγητό απ’ το Κουτλουμούσι, όπως ο π. Παΐσιος ο αγιογράφος και άλλοι μοναχοί (που τον ξαναείδα πάλι όταν για λίγο διετέλεσα διευθυντής Αθωνιάδας, κι ήταν καθηγητής Αγιογραφίας). Ενίοτε και ο π. Αθανάσιος τότε διάκος, νυν μητροπολίτης Λεμεσού, κι όταν θα πήγαινε να τον δει, θα μας έλεγε: «Τώρα εσείς πηγαίνετε και αύριο ξαναελάτε, έχουμε πολλά να πούμε με το διάκο». Κάποτε σε προσευχή τους στο κελί και στο μικρό παρεκκλήσι του γέροντα, εμφανίστηκε φως και κινείτο η κανδήλα· ρώτησε το διάκο, εάν είδε κάτι άλλο πέρα απ’ αυτό, απάντησε όχι, και τούπε: «Δεν έχεις ακούσει ότι η Παναγία μας επισκέπτεται τους μοναχούς, έτσι πέρασε κι απ’ εδώ!»

Κάποτε, για μέρες ξέχασαν να του πάνε φαγητό. Τότε του έφερε σταφύλι η ίδια η Παναγία μας, κι όπως μου είπε, ο ίδιος ο γέροντας Χριστόδουλος του Κουτλουμουσίου, το δοκίμασε, κι ήταν ουράνια τροφή. Γι’ αυτό, κι ο σημερινός σαλός, ο π. Σάββας, μου λέγει: «Μη φοβάσαι, εάν ζήσουμε στις ημέρες του σεισμού, του πολέμου και του αντιχρίστου, πέτρα θα πιάνεις και θα γίνεται ψωμί!»

Γράφει ο Ευστάθιος Χιώτης
Δρ. Μεταλλειολόγος Μηχανικός ΕΜΠ Μηχανικός Πετρελαίων Imperial College, πρώην διευθυντής στη Δημόσια Επιχείρηση Πετρελαίων και στο Ινστιτούτο Γεωλογίας και Ερευνών Υπεδάφους

Η πρόθεση της ΔΕΗ να μετατρέψει τον λιγνιτικό σταθμό Πτολεμαΐδα 5 σε μονάδα φυσικού αερίου από το τέλος του 2026 συνιστά λεηλασία εθνικών επενδύσεων και απαξίωση ορυκτού πλούτου της χώρας.

Υπάρχει δυστυχώς προηγούμενο προς αποφυγή, για το οποίο ακόμη μειδιούν από την Κίνα και την Ινδία, μέχρι τη Ρωσία και την Κένυα. Πρόκειται για τον θερμοηλεκτρικό σταθμό άνθρακα Moorburg στο Αμβούργο που λειτούργησε με εισαγόμενο άνθρακα από το 2015 με απόδοση 46,5% για έξι χρόνια, κόστισε τρία δισ. ευρώ, είχε ισχύ 1.654 MW και τελικά θυσιάστηκε σε επιδεικτική επιβεβαίωση της «αποφασιστικότητας» της Γερμανίας να επιτύχει τους κλιματικούς στόχους. Ήταν βέβαια σουηδικών συμφερόντων και αυτό διευκόλυνε τις διαδικασίες. Ένα χρόνο μετά την έναρξη κατεδάφισης του σταθμού ήρθε ο πόλεμος στην Ουκρανία και η απόφαση του Βερολίνου να επαναλειτουργήσει λιγνιτικούς σταθμούς (India Today 27-3-2025).

Στο Moorburg επιδιώχθηκε η επαναλειτουργία, αλλά «δεν θα ήταν εφικτή ούτε τεχνικά, ούτε οικονομικά, ούτε νομικά». Η κυβέρνηση αποφάνθηκε προς στιγμήν ότι θα προσκολληθεί στο χρονοδιάγραμμα εξόδου από τον άνθρακα το 2030, δεν άργησε όμως να εγκρίνει την επαναλειτουργία 27 μονάδων άνθρακα που είχαν τεθεί σε διαθεσιμότητα για την κάλυψη του ενεργειακού κενού μέχρι τον Μάρτιο του 2024.

Φρόντισαν στη Γερμανία τουλάχιστον να διατηρήσουν λιγνιτικές μονάδες σε εφεδρεία. Εδώ όμως σπεύδουν να τις κατεδαφίσουν όλες άμεσα, συμπεριλαμβανομένης της υπερσύγχρονης μονάδας Πτολεμαΐδα 5, ισχύος 660 MW που κόστισε 1,5 δισ. και λειτούργησε τρία μόλις χρόνια και μόνο σε περιόδους αιχμής. Στο νέο επενδυτικό πλάνο της ΔΕΗ, η νέα μονάδα φυσικού αερίου ανοικτού κύκλου ισχύος 350 MW μπορεί θαυμάσια να εγκατασταθεί στον Άγιο Δημήτριο και να διατηρηθεί η Πτολεμαΐδα 5 ως σταθμός βάσης για την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας.

Γιατί αυτός ο ακρωτηριασμός του εθνικού ενεργειακού δυναμικού, τη στιγμή που οι νέες επενδύσεις της ΔΕΗ αφορούν τοπική κατανάλωση (behind-the-meter) και επομένως θα λείψει η συμμετοχή της Πτολεμαΐδας 5 από το δίκτυο, προς όφελος των σταθμών φυσικού αερίου;

Μια ματιά στο στρατηγικό σχέδιο της ΔΕΗ 2025-27 αρκεί. «Είμαστε επιλεκτικοί σε επενδύσεις υψηλής απόδοσης που απομακρύνονται από τον ζημιογόνο λιγνίτη και δημιουργούμε αξία για όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, πελάτες, μετόχους, εργαζόμενους, πάντα με κοινωνικά και περιβαλλοντικά υπεύθυνο τρόπο. …Χωρίς άνθρακα το 2026 και σημαντική μείωση της παραγωγής πετρελαίου λόγω των διασυνδέσεων των νησιών, με στόχο τη μείωση κατά 80% των εκπομπών θερμοκηπίου μεταξύ 2019 και 2027».

Λογική και αναμενόμενη προσέγγιση για μια ιδιωτική εταιρία με προτεραιότητα στην κερδοφορία των μετόχων. Είναι όμως ευθύνη του κύριου μετόχου, του Ελληνικού Δημοσίου, να διασφαλίσει τα εθνικά συμφέροντα. Οι επιλογές της ΔΕΗ δεσμεύουν την ενεργειακή πολιτική της χώρας για μια δεκαετία και θα έπρεπε λογικά να τύχουν ευρύτερης συναίνεσης, αντί να επισπεύδεται η υλοποίηση στα στενά χρονικά περιθώρια μέχρι τις προσεχείς εκλογές.

Μεταξύ των εθνικών συμφερόντων προέχει η ενεργειακή ασφάλεια, για την οποία σε μελέτη του ΙΕΝΕ υπογραμμίζεται ότι η σταθεροποίηση, αν όχι η ελαφρά αύξηση της συμμετοχής του λιγνίτη στο ενεργειακό μείγμα συμβάλλει στη μείωση της ενεργειακής εξάρτησης (IENE, Monthly Analysis | No 398 | November 2023, p.12).

Η γοητεία του φυσικού αερίου

Το φυσικό αέριο θεωρείται στην Ελλάδα ασφαλής επιλογή, γιατί φαίνεται ότι ξεχάστηκε η κρίση που ξεκίνησε με την οικονομική ανάκαμψη μετά την επιδημία το 2021 και συνεχίστηκε με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.

Έχει ένθερμους εμπνευστές και υποστηρικτές στην Ελλάδα και πιθανότατα και τον ίδιο τον πρωθυπουργό, ο οποίος δεν χάνει ευκαιρία να εκδηλώνει την προτίμησή του. Ενδεικτικά σημειώνεται ότι σε πρόσφατες δηλώσεις κατά τη συζήτησή του με τον Enrico Letta στο πλαίσιο εκδήλωσης του Ελληνοαμερικανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου, ήταν σαφής (Πρώτο Θέμα, 21-1-2025). «Ξέρετε, είμαι πολύ απογοητευμένος από το γεγονός ότι μερικές φορές, ακόμα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αντιμετωπίζουμε το φυσικό αέριο ως κάτι φρικτό. Ναι, αλλά απαλλαγήκαμε από τον άνθρακα, ο οποίος είναι πολύ χειρότερος από το φυσικό αέριο.

Όλοι, όμως, γνωρίζουμε ότι θα χρειαζόμαστε το φυσικό αέριο για τα επόμενα 30 έως 40, ίσως 50 χρόνια».
Ανακρίβειες, ανάρμοστες στη χάραξη εθνικής ενεργειακής πολιτικής. Η αντιλιγνιτική πολιτική προς χάρη του φυσικού αερίου και της κερδοφορίας της ΔΕΗ αποκαλύφθηκε πλήρως με την πανηγυρική αποκάλυψη του «νέου ενεργειακού πλάνου» της ΔΕΗ στις 3 Απριλίου 2025.

Το νέο επενδυτικό πλάνο της ΔΕΗ

Οι κύριες επενδύσεις της ΔΕΗ μέχρι τώρα έγιναν στη Ρουμανία εις βάρος της Ελλάδος. Με καθυστέρηση ετών αναγγέλθηκαν επενδύσεις στην Ελλάδα, πανηγυρικά παρουσία υπουργών και του ίδιου του πρωθυπουργού στις 3 Απριλίου 2025: το «νέο επενδυτικό πλάνο», το οποίο όμως και πάλι δεν αφορά την ελληνική κατανάλωση. Σχεδιάζεται για την προσέλκυση κέντρων δεδομένων και τοπική κάλυψη των αναγκών τους, πρωτοβουλία θετική κατ’ αρχήν, αλλά υπό όρους.

Η Πτολεμαΐδα 5 μετατρέπεται από το 2027 σε μονάδα αερίου ανοικτού κύκλου, ισχύος 350MW. «Έτσι θα συνεχίσει να λειτουργεί η Πτολεμαΐδα 5, η οποία έπρεπε να σταματήσει να καίει λιγνίτη επειδή βρίσκεται εκτός αγοράς λόγω των δικαιωμάτων CO2, ενώ δεν μπορεί να λειτουργεί ευέλικτα. Σήμερα λειτουργεί σε λιγότερο από τη μισή δυναμικότητα», ανέφερε ο κ. Στάσσης, για να δικαιολογήσει τις ευθύνες της ΔΕΗ, η οποία κράτησε τη μονάδα εκτός αγοράς.

Πρόσθεσε επίσης ότι επιστρέφουν στο Δημόσιο 80.000 στρέμματα. «Ευθύνη μας να παραδώσουμε τον χώρο όπως ακριβώς τον παραλάβαμε. Να αφήσουμε τον τόπο ομορφότερο από πριν», τόνισε ο κ. Στάσσης. Στα πλαίσια αυτά, 80.000 στρέμματα πρώην λιγνιτικών εκτάσεων επιστρέφονται στο Δημόσιο.

Ενστάσεις στο νέο επενδυτικό πρόγραμμα
Η ιδιοκτησία των λιγνιτικών γαιών

Είναι άραγε καλοσύνη της ΔΕΗ η επιστροφή των 80.000 στρεμμάτων; Λογικά οφείλει να επιστρέψει το σύνολο των λιγνιτικών γαιών πλην των δομημένων χώρων. Η ΔΕΗ δεν αγόρασε γη στην ελεύθερη αγορά· «εξαγόρασε» αναγκαστικά και μετακίνησε χωριά ολόκληρα με απαλλοτρίωση χρήσης γης χάριν του δημοσίου συμφέροντος, την εξόρυξη δηλαδή λιγνίτη σε απροσδιόριστο αλλά πεπερασμένο χρόνο, με την αυτονόητη υποχρέωση αποκατάστασης και απόδοσης της γης στο Δημόσιο. Η αναγκαστική απαλλοτρίωση έγινε χάριν του δημοσίου συμφέροντος, και επομένως η ιδιωτική ΔΕΗ δεν μπορεί να διεκδικήσει τη διατήρηση της δημόσιας γης μετά την ολοκλήρωση του αρχικού σκοπού που προέβλεπε η «επιθετική εξαγορά» αναγκαστικής απαλλοτρίωσης.

Το Δημόσιο επομένως έρχεται τώρα να χαρίσει στην ιδιωτική πλέον ΔΕΗ 120.000 από τα 200.000 στρέμματα. Εκτάσεις τεράστιες που μπορεί κάποια στιγμή, μαζί με την πλειοψηφία μετοχών της ΔΕΗ, να περάσουν στον έλεγχο ξένων χωρών. Αν η ΔΕΗ χρειάζεται γη για ενεργειακή χρήση έχει ασφαλώς την προτεραιότητα έναντι τρίτων, αλλά θα πρέπει γι’ αυτό να συναφθεί νέα συμφωνία με το Δημόσιο με ανταποδοτικούς όρους για τη στέρηση της γης από την αγροτική οικονομία.

Η εποχή των τσιφλικάδων πέρασε ανεπιστρεπτί. Μια ιδιωτική ΔΕΗ υπερ-τσιφλικάς δεν έχει θέση στην Ελλάδα. Η ΔΕΗ απώλεσε τον δημόσιο χαρακτήρα και οφείλει να επιστρέψει τη δημόσια γη. Δικαίωμα χρήσης γης για συγκεκριμένο σκοπό είχε και όχι ιδιοκτησία.

Με τη λογική «Γιάννης κερνάει και Γιάννης πίνει» μεταξύ ΔΕΗ, ΜΕΤΑΛΙΓΝΙΤΙΚΗΣ, ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ και Δημοσίου, με προγραμματική σύμβαση (Ν. 4956/2022, ΦΕΚ Α’ 140/19.07.2022) διεκδικεί «τα πάσης φύσεως δικαιώματα επί των ακινήτων (97.000 στρέμματα περίπου) που περιλαμβάνονται στις εκτάσεις των Ορυχείων Αμυνταίου, Πτολεμαΐδας, Κλειδιού (Φλώρινα) και Μεγαλόπολης, όπως προσδιορίστηκαν στα τοπογραφικά διαγράμματα της Προγραμματικής Σύμβασης (ΔΕΗ, Εξαμηνιαία Οικονομική Έκθεση, 1 Ιανουαρίου 2024 – 30 Ιουνίου 2024).
Τα 97.000 αυγατίσανε και γίνανε 120.000 στρέμματα διεκδικούμενης γης, υπό κανονικές συνθήκες δημόσιας. Να μην εκπλαγούμε δηλαδή αν στο μέλλον η ΔΕΗ πουλάει φιλέτα γης ή αν ζητάει αποζημίωση για να περάσει ένας δρόμος μέσα από τις τεράστιες εκτάσεις «ακινήτων». Σε τι χώρα ζούμε; !

Η μυθολογία του ρυπογόνου λιγνίτη και η προσχηματική περιβαλλοντική υπερευαισθησία

Η αντικατάσταση του άνθρακα στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας είναι ασφαλώς ένας από τους βασικούς στόχους της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής πολιτικής, χωρίς να είναι ο αποκλειστικός. Όλες οι χώρες του κόσμου συμφωνούν για την ανάγκη βαθμιαίας κατάργησης του συνόλου των ορυκτών καυσίμων, χωρίς όμως να συγκλίνουν στον χρονικό ορίζοντα. Είναι σαφές πλέον ότι ακόμη και αν επιτευχθεί από την ΕΕ η Συμφωνία των Παρισίων για καθαρή ενέργεια μέχρι το 2050, σε παγκόσμια κλίμακα είναι ανέφικτη.

Και εδώ αναφύονται διαφοροποιήσεις και στο εσωτερικό της ΕΕ, με τη Γερμανία να περιορίζει την καθαρή ενέργεια στις ΑΠΕ και τη Γαλλία να θεωρεί αναγκαία τη πυρηνική ενέργεια. Στην Ελλάδα βλέπουμε τους λιγνιτικούς σταθμούς να κλείνουν άμεσα και πορευόμαστε σε ενεργειακό μείγμα με ισοδύναμη συμμετοχή ΑΠΕ και φυσικού αερίου. Η εξέλιξη αυτή προβάλλεται υποκριτικά ως περιβαλλοντική πρωτοπορία, αδιαφορώντας για το κόστος και την ενεργειακή ασφάλεια, όταν το μοναδικό διαθέσιμο ορυκτό καύσιμο είναι ο λιγνίτης, όταν η ενεργειακή φτώχια μαστίζει το 20% των Ελλήνων και τα ολιγοπώλια παραμένουν ανεξέλεγκτα και μάλιστα και με ευρωπαϊκή κάλυψη. Η Γερμανία θα μπορούσε να είναι πρότυπο απολιγνιτοποίησης για την Ελλάδα, δυστυχώς όμως η πολιτική μας είναι αντιδιαμετρική.

Η Γερμανία εφαρμόζει με επιμέλεια και αυστηρότητα την ενεργειακή μετάβαση και σημαντικό ποσοστό της ηλεκτροπαραγωγής εξακολουθεί να προέρχεται από άνθρακα (Εικόνα 1).

Στη διάρκεια της ενεργειακής κρίσης αύξησε τη συμμετοχή του άνθρακα και μείωσε τη συμμετοχή του φυσικού αερίου, το οποίο διατηρεί σε ποσοστό σαφώς μικρότερο του άνθρακα. Στην Ελλάδα ευνοήθηκε το πανάκριβο φυσικό αέριο και περιφρονήθηκε ο λιγνίτης, με ολέθριες οικονομικές συνέπειες για τους καταναλωτές.

Με όρους ηλεκτρικής ενέργειας σε TWh η παραγωγή της Γερμανίας φαίνεται στην Εικόνα 2 και 106,4 TWh προήλθαν από άνθρακα το 2024. Στην Ελλάδα κλείνουμε την Πτολεμαΐδα 5, ετήσιας δυναμικότητας 4,3 TWh.

Και το ερώτημα είναι αν πρόκειται για θυσία για να σωθεί ο πλανήτης ή μήπως όλα γίνονται για να ευνοηθεί το φυσικό αέριο και η προσέλκυση επενδυτών, με εύκολη λεία τα λιγνιτικά πεδία που θα μετατραπούν, όπως εξαγγέλθηκε ήδη, σε σεληνιακά τοπία φωτοβολταϊκών; Κάπου με την υπερβολή πλησιάζουμε τα όρια της διαστροφής, όταν στη Γαλλία σε ορισμένες περιπτώσεις μπλοκάρουν τις ανεμογεννήτριες για την οπτική ρύπανση.

Δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι η νέα κυβέρνηση της Γερμανίας δεν συμμερίζεται τη φιλοδοξία της προκατόχου της να επιταχύνει την έξοδο της χώρας από τον άνθρακα έως το 2030. Ήταν εκ των πραγμάτων αναμενόμενο και διαφαίνεται ότι θα επανέλθει στην αρχική προθεσμία του 2038. Η Ελλάδα όμως προπορεύεται κατά δώδεκα έτη και καταστρέφει τις λιγνιτικές μονάδες, για να διευκολύνει την προέλκυση επενδυτών στη ΔΕΗ.

Η συμβολή των λιγνιτικών σταθμών σε περιόδους κρίσεων

Η σπουδαία συμβολή της ίδρυσης της ΔΕΗ και του λιγνίτη στον εξηλεκτρισμό της χώρας δεν αμφισβητείται. Εξακολουθεί όμως να είναι ο λιγνίτης μοναδική διέξοδος σε περιόδους κρίσεων, όπως το 2022, τους χειμερινούς και τους καλοκαιρινούς μήνες κάθε χρόνο και πιο πρόσφατα εξυμνήθηκε η επιτυχία της Ελλάδας να γίνει εξαγωγέας ηλεκτρικής ενέργειας, γεγονός που αποδόθηκε δήθεν στη πετυχημένη ενεργειακή πολιτική.

Για οικονομία λόγου δεν επαναλαμβάνω εδώ τις καυχισιολογίες, στις οποίες αποκρύπτεται το γεγονός ότι οι εξαγωγές οφείλονται αποκλειστικά στα λιγνιτικά πεδία. Παραπέμπω όμως σε σχετικά δημοσιεύματα για τους πικραμένους [(α) ΥΠΕΝ, Vouliwatch, 6/12/24, (β) ΥΠΕΝ, euro2day, 28-1-25, (γ) EnergyMag, 2/2/25, (δ) EnergyPress, 6/2/25)].

Κοινός παρονομαστής των ανωτέρω δηλώσεων: Η Ελλάδα αναδεικνύει τα ανταγωνιστικά της πλεονεκτήματα, αλλά με ακριβότερες τιμές που επωμίζεται η κατανάλωση και τις κεφαλοποιεί με ανοχή το ολιγοπώλιο των παραγωγών.

Χάρη στα δεδομένα SCADA του ΑΔΜΗΕ με λίγη υπομονή εύκολα τεκμηριώνεται ποσοτικά, ότι οι εξαγωγές δεν θα ήταν δυνατές χωρίς την εξαιρετικά υψηλή συμμετοχή λιγνίτη. Στο διάγραμμα της Εικόνας 3 προβάλλεται το συνολικό ποσοστό συμμετοχής των λιγνιτικών σταθμών στο ημερήσιο φορτίο.

Τα υψηλά ποσοστά συμμετοχής του λιγνίτη είναι πρωτοφανή την τελευταία εξαετία, ακόμη και για την περίοδο της κρίσης 2022. Ο λιγνίτης που ήταν με επιλογή της ΔΕΗ εκτός αγοράς, επανήλθε προσωρινά και έδειξε τα περιθώρια συμβολής του.

Ανάλυση της συμμετοχής των λιγνιτικών σταθμών φαίνεται στον παρακάτω Πίνακα.

Σημειώνεται ότι ο συντελεστής λειτουργίας της οικονομικότερης Πτολεμαΐδας 5 ήταν 59% μόνο, ενώ θα μπορούσε η μονάδα με πλήρες φορτίο να αποδώσει επιπλέον 400 GWh περίπου, ώστε να μειωθεί αντίστοιχα η συμμετοχή των ακριβότερων σταθμών. Η Πτολεμαΐδα 5 μπορεί να λειτουργεί με απόδοση 41-42% και εκλύει ένα τόνο διοξειδίου του άνθρακα ανά μεγαβατώρα, ενώ οι υπόλοιποι σταθμοί έχουν απόδοση έως 30% περίπου και εκλύουν 30% περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα.

Και βέβαια με καλύτερη αξιοποίηση της Πτολεμαΐδας 5 δεν θα είχαμε απλά μείωση του κόστους παραγωγής για τη ΔΕΗ. Θα μειωνόταν κυρίως η οριακή τιμή στο χρηματιστήριο για το σύνολο του ημερήσιου φορτίου, πράγμα που σημαίνει χαμηλότερη τιμή χονδρικής προς όφελος της κατανάλωσης και λιγότερα υπερκέρδη για το σύνολο των παραγωγών. Ανεπίτρεπτες και καθ’ έξιν χειραγωγήσεις της αγοράς.

Και ήρθε η στιγμή της αποκάλυψης και η πιστή εφαρμογή του πλάνου της ΔΕΗ. Δεν έπαιρνε καθυστέρηση, γιατί οι χώρες που είχαν δεχθεί τα περίφημα “data centers” βάζουν εμπόδια στην επέκτασή τους και αναζητούνται στην αγορά νέοι χώροι.

Οι προοπτικές της αγοράς ενέργειας για εξυπηρέτηση κέντρων δεδομένων

Η αγορά ενέργειας για κέντρα δεδομένων είναι αναπτυσσόμενη και παρουσιάζει ιδιομορφίες που περιγράφονται αναλυτικά σε πρόσφατη έρευνα. Η ανάγκη των κέντρων δεδομένων για σημαντικές εκτάσεις γης και αδιάλειπτη ενέργεια προκαλούν αντιδράσεις στις αστικές περιοχές. Υπάρχουν επίσης τάσεις αναχαίτισης των κέντρων δεδομένων με την επιβολή αυστηρότερων κανονισμών, λόγω των ενεργειακών απαιτήσεων και του φόβου των σχετικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων.

Για παράδειγμα, στην Ιρλανδία, η κυβέρνηση έχει σταματήσει τις εξελίξεις στα κέντρα δεδομένων κοντά στο Δουβλίνο μέχρι το 2028, για να διαχειριστεί την κατανάλωση ενέργειας και να διασφαλίσει τη σταθερότητα του δικτύου. Στο Άμστερνταμ, παραμένει σε ισχύ μορατόριουμ του κέντρου δεδομένων.

Επίσης, τα κέντρα δεδομένων όταν εξαρτώνται από την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας με φυσικό αέριο επιβραδύνονται οι ευρύτερες προσπάθειες απανθρακοποίησης της ενέργειας. Εξ άλλου, η αύξηση της ζήτησης ενέργειας μπορεί να προκαλέσει αύξηση της τιμής για τους καταναλωτές. Δεν παραλείπουν να σημειώσουν επίσης ότι ενώ το φυσικό αέριο εκπέμπει λιγότερο διοξείδιο του άνθρακα από τον άνθρακα και το πετρέλαιο, κατά την παραγωγή του και τη μεταφορά εκπέμπεται μεθάνιο που μπορεί να αναιρέσει το κλιματικό πλεονέκτημα. Και η έρευνα σημειώνει: «Θα είναι ενδιαφέρον να δούμε το 2025 εάν θα ακυρωθούν ή θα τροποποιηθούν άλλα μορατόριουμ του κλάδου, ή αν προκύψουν περισσότερα, ενόψει της εκπληκτικής ζήτησης για κέντρα δεδομένων».

Συμπεράσματα

Με το νέο ενεργειακό πλάνο, η ΔΕΗ σχεδιάζει επενδύσεις με κριτήρια ιδιωτικής οικονομίας και βασικούς στόχους την προσέλκυση επενδύσεων και τη μεγιστοποίηση της αξίας της μετοχής της, όπως συνηθίζεται εξ άλλου σε μια ιδιωτική εταιρία.

Το Δημόσιο συμπλέει με τη ΔΕΗ, παρόλο που ως κύριος μέτοχος θα μπορούσε να επηρεάσει τα πράγματα προς το συμφέρον της κατανάλωσης, της προστασίας δημόσιας γης και της εθνικής ενεργειακής ασφάλειας.

Κυριότερες ζημιογόνες για το δημόσιο συμφέρον παραχωρήσεις της κυβέρνησης είναι:
(α) η παραχώρηση 120.000 στρεμμάτων δημόσιας γης, τα οποία η ΔΕΗ θεωρεί περιουσιακά της στοιχεία,
(β) η κατεδάφιση όλων των λιγνιτικών σταθμών και την αποδυνάμωση της ενεργειακής ασφάλειας της χώρας,
(γ) η μετατροπή των λιγνιτικών γαιών σε απέραντα πεδία φωτοβολταϊκών κατά το δοκούν της ΔΕΗ, χωρίς ανταποδοτικά τέλη στη φιλοθεάμονα τοπική αυτοδιοίκηση, και
(δ) η κύρια επενδυτική δραστηριότητα της ΔΕΗ κατά προτεραιότητα εκτός Ελλάδος μέχρι τώρα.

Οι κίνδυνοι είναι πολλαπλοί. Η ιδιοκτησία τεράστιων εκτάσεων στον έλεγχο επενδυτών, μας φέρνει πίσω στην εποχή των τσιφλικάδων και της αποικιοκρατίας και μάλιστα σε υπερβολική κλίμακα (hyperscalers). Η ΔΕΗ μπορεί να διεκδικήσει μόνο το δικαίωμα ενεργειακής χρήσης με χρονοδιάγραμμα και ανταποδοτικούς όρους υπέρ της τοπικής αυτοδιοίκησης, η οποία μάλλον απουσιάζει από τις εξελίξεις αντί να διεκδικεί.

Η ακαριαία κατεδάφιση των λιγνιτικών μονάδων αποστερεί τη χώρα από εφεδρικές μονάδες, απαραίτητες για την εθνική ενεργειακή ασφάλεια. Επειδή η ΔΕΗ έχει «χρηματοοικονομικές αναστολές» για τον λιγνίτη, θα ήταν προτιμότερο τρεις λιγνιτικές μονάδες (Πτολεμαΐδα 5, Μελίτη και Μεγαλόπολη 4) να περάσουν σε εταιρία με κρατική πλειοψηφία και η ΔΕΗ να αξιοποιήσει τις μονάδες Αγίου Δημητρίου για τη μετατροπή σε σταθμούς φυσικού αερίου που σχεδιάζει. Εξ άλλου, ο λιγνίτης έχει μέλλον, με νέα τεχνολογία που αναπτύσσουν στην Ιαπωνία.

Το νέο επενδυτικό πλάνο της ΔΕΗ κινείται σε ευνοϊκή κατεύθυνση παραγωγής ενέργειας υψηλού κόστους, για τοπική χρήση ειδικού σκοπού. Θα προκύψει όμως ενεργειακό κενό της εγχώριας κατανάλωσης από την κατεδάφιση των λιγνιτικών σταθμών, παρόλο που είναι απαραίτητοι έστω και ως εφεδρικοί.
Με τις παρούσες κλιματικές συνθήκες, το νερό ανάγεται σε αγαθό σε ανεπάρκεια και τα μεγάλα υδροηλεκτρικά έργα της ΔΕΗ είναι ένα εθνικό σύστημα υδατικών πόρων, ο έλεγχος διαχείρισης του οποίου ανήκει στο Δημόσιο.

Γράφει η Ειρήνη Χαϊδή
Υπ. Διδάκτωρ Τμήμα Ειδικής Αγωγής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Επιστημονικός Συνεργάτης ΕΚΕΦΕ Demokritos – Net Media Lab

Γράφει η Αμαλία – Μαρία Κουτσογιάννη
Στέλεχος Ειδικής Γραμματείας Μακροπρόθεσμου
Σχεδιασμού, Γεωγράφος, MSc Συστήματα Διαχείρισης Ενέργειας Και Προστασίας Περιβάλλοντος

Σε μια εποχή έντονης κοινωνικής πολυπλοκότητας, ανισοτήτων και περιβαλλοντικής κρίσης, η ισότιμη συμμετοχή όλων των πολιτών σε κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής αποτελεί όχι μόνο στόχο, αλλά προϋπόθεση για ένα δίκαιο, βιώσιμο και ανθεκτικό μέλλον. Η συμπερίληψη δεν είναι απλώς μια έννοια, αλλά μια καθημερινή πρακτική. Και για να ριζώσει, χρειάζεται εκπαίδευση που διαμορφώνει στάσεις, όχι μόνο γνώσεις. Αναγνωρίζει ότι ένα μέλλον όπου όλοι έχουν ίσες ευκαιρίες και αισθάνονται αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνίας δεν είναι κάτι που θα συμβεί αυτόματα, αλλά απαιτεί συνειδητή και συνεχή προσπάθεια από όλους μας.

Η έννοια της ισότιμης συμμετοχής αναφέρεται στην εξασφάλιση ότι κάθε άτομο, ανεξάρτητα από την καταγωγή, το φύλο, την ηλικία, την αναπηρία, τη σεξουαλική ταυτότητα, τη θρησκεία ή οποιοδήποτε άλλο χαρακτηριστικό, έχει την ευκαιρία να συμμετέχει πλήρως και ουσιαστικά σε όλες τις πτυχές της ζωής – στην εκπαίδευση, στην εργασία, στην πολιτική, στον πολιτισμό και στην κοινωνία γενικότερα.

Η συμπερίληψη, εστιάζει στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου όλοι αισθάνονται ευπρόσδεκτοι, σεβαστοί και υποστηριζόμενοι. Σημαίνει την αναγνώριση και την εκτίμηση της διαφορετικότητας, καθώς και την εξάλειψη των εμποδίων που μπορεί να εμποδίσουν την πλήρη συμμετοχή ορισμένων ομάδων.

Η βιωματική μάθηση αποτελεί μια εκπαιδευτική προσέγγιση που δίνει έμφαση στη μάθηση μέσω της πράξης και της άμεσης εμπειρίας. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή, παθητική μάθηση, η βιωματική μάθηση ενθαρρύνει τους συμμετέχοντες να εμπλακούν ενεργά, να αναστοχαστούν τις εμπειρίες τους και να συνδέσουν τη νέα γνώση με την προσωπική τους κατανόηση του κόσμου. Η βιωματική εκπαίδευση αποτελεί ίσως το πιο αποτελεσματικό μέσο για να αποκτήσουμε όχι απλώς επίγνωση, αλλά προσωπική σύνδεση με έννοιες όπως η διαφορετικότητα, η ισότητα, η περιβαλλοντική ευθύνη και η συμμετοχή στα κοινά. Όταν η μάθηση περνά από την εμπειρία, από το σώμα, τα συναισθήματα και τη συνεργασία, τότε αποκτά ουσία και διάρκεια.

Η σύνδεση της βιωματικής εκπαίδευσης με τη συμπερίληψη είναι ιδιαίτερα ισχυρή και πολύπλευρη μέσα από τις Ποικίλες Μορφές Συμμετοχής, την Ενεργοποίηση Όλων των Αισθήσεων, τη Δημιουργία Κοινού Αισθήματος ως Κοινότητα, την Ενίσχυση της Ενσυναίσθησης, την Ανάπτυξη Κοινωνικών Δεξιοτήτων, τη Δημιουργία Αυθεντικών και Σχετικών Εμπειριών και την Ενδυνάμωση της Φωνής των συμμετεχόντων μέσα από δράσεις, ιδέες, κτλ. Συνολικά, η βιωματική μάθηση αποτελεί ένα ισχυρό εργαλείο για τη δημιουργία ενός πιο συμπεριληπτικού μαθησιακού περιβάλλοντος, όπου κάθε άτομο αισθάνεται ευπρόσδεκτο, αξιοποιεί τις δυνατότητές του και συμμετέχει ενεργά στη μαθησιακή διαδικασία και στην κοινωνία ευρύτερα.

Τα βασικά χαρακτηριστικά αυτών των προγραμμάτων: Ενεργός συμμετοχή, Συνεργασία και ομαδικότητα, Σύνδεση θεωρίας και πράξης, Ανάπτυξη δεξιοτήτων, Θετικός κοινωνικός και περιβαλλοντικός αντίκτυπος.

Προγράμματα με έμφαση στην κοινωνική μάθηση μέσω περιβαλλοντικών δραστηριοτήτων

• «Ένα σχολείο για όλους»: πρόγραμμα που φέρνει μαθητές με και χωρίς αναπηρία σε κοινές δράσεις (θέατρο, μουσική, αθλητισμός), ενισχύοντας την ενσυναίσθηση και αποδοχή της διαφορετικότητας.
• Δράσεις προσομοίωσης δημοτικών συμβουλίων για εφήβους.
• Προγράμματα αστικής καλλιέργειας και διαγενεακά προγράμματα κηπουρικής σε σχολεία ή γειτονιές, που φέρνουν κοντά παιδιά, ηλικιωμένους και ευάλωτες ομάδες και προάγουν τη συνείδηση περιβαλλοντικής ευθύνης και διατροφικής αυτάρκειας.
• Εργαστήρια βιώσιμης κινητικότητας, στα οποία συμμετέχουν ενεργά κάτοικοι για να σχεδιάσουν ποδηλατοδρόμους, ασφαλείς διαδρομές για ΑμεΑ ή σχολικές διαδρομές χωρίς ΙΧ.
• Διαθεματικά εργαστήρια σε κέντρα δια βίου μάθησης ή κοινωνικά εργαστήρια, όπου συνδυάζονται θέματα κοινωνικής επιχειρηματικότητας, κυκλικής οικονομίας και ίσης συμμετοχής γυναικών και ανδρών σε τομείς που παραδοσιακά θεωρούνται «μονοφυλικοί».
• Προγράμματα ανταλλαγής δεξιοτήτων με περιβαλλοντικό αντίκτυπο, Εργαστήρια βιώσιμης διαβίωσης και αλληλέγγυας οικονομίας: Άτομα με διαφορετικές δεξιότητες συνεργάζονται για την κατασκευή ανακυκλωμένων επίπλων για κοινόχρηστους χώρους ή τη δημιουργία ψηφιακών εργαλείων για την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση.
• Θεατρικά εργαστήρια με περιβαλλοντικά και κοινωνικά θέματα
• Δημιουργία ντοκιμαντέρ ή φωτογραφικών εκθέσεων με θέματα περιβαλλοντικής και κοινωνικής δικαιοσύνης

Η βιωματική μάθηση αποτελεί μια εκπαιδευτική προσέγγιση που δίνει έμφαση στη μάθηση μέσω της πράξης και της άμεσης εμπειρίας. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή, παθητική μάθηση, η βιωματική μάθηση ενθαρρύνει τους συμμετέχοντες να εμπλακούν ενεργά, να αναστοχαστούν τις εμπειρίες τους και να συνδέσουν τη νέα γνώση με την προσωπική τους κατανόηση του κόσμου.

Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνιών για πρόσβαση (ΤΠΕ), φωνή και δράση

Οι Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) διαδραματίζουν έναν καταλυτικό ρόλο στην προώθηση της πρόσβασης, της φωνής και της δράσης για όλους τους πολίτες. Αποτελούν ισχυρά εργαλεία που μπορούν να γεφυρώσουν ψηφιακά χάσματα, να ενδυναμώσουν άτομα και κοινότητες και να οδηγήσουν σε θετικές κοινωνικές αλλαγές.

Όταν οι ΤΠΕ σχεδιάζονται και χρησιμοποιούνται με επίκεντρο τον άνθρωπο και την κοινότητα, μπορούν να ενισχύσουν τη φωνή των περιθωριοποιημένων, να γεφυρώσουν μορφωτικά και γεωγραφικά χάσματα και να δημιουργήσουν χώρους μάθησης πέρα από τους τοίχους της τάξης.

• Εφαρμογές επαυξημένης πραγματικότητας (AR) χρησιμοποιούνται για να μάθουν οι μαθητές την τοπική ιστορία από την οπτική διαφορετικών κοινωνικών ομάδων.
• Ψηφιακές πλατφόρμες συμμετοχής επιτρέπουν σε νέους να υποβάλουν προτάσεις σε Δήμους, να αξιολογούν δημοτικές πολιτικές ή να συν-σχεδιάζουν δράσεις για το περιβάλλον.
• Εκπαιδευτικά βίντεο, podcasts και MOOCs (ανοιχτά διαδικτυακά μαθήματα) γίνονται προσβάσιμα και συμπεριληπτικά με χρήση υποτίτλων, νοηματικής και απλοποιημένης γλώσσας.

Οι ΤΠΕ διευρύνουν την πρόσβαση σε πληθώρα πληροφοριών, υπηρεσιών και ευκαιριών, που παλαιότερα ήταν περιορισμένες για πολλούς. Μέσω του διαδικτύου και των ψηφιακών πλατφορμών, άτομα με γεωγραφικούς περιορισμούς, οικονομικές δυσκολίες ή αναπηρίες έχουν προσβασιμότητα και αίρουν τα εμπόδια προς την επικοινωνία και τη γνώση.

Οι ΤΠΕ δίνουν τη δυνατότητα σε άτομα και ομάδες που παραδοσιακά δεν είχαν ισχυρή φωνή να εκφραστούν, να μοιραστούν τις απόψεις τους και να συμμετάσχουν στον δημόσιο διάλογο.

Οι ΤΠΕ δεν περιορίζονται στην παροχή πρόσβασης και φωνής, αλλά μπορούν να οδηγήσουν σε ουσιαστική δράση και κοινωνική αλλαγή.

Για να αξιοποιήσουμε πλήρως τις δυνατότητες των ΤΠΕ για πρόσβαση, φωνή και δράση, απαιτείται συνεργασία μεταξύ κυβερνήσεων, της κοινωνίας των πολιτών, του ιδιωτικού τομέα και των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων. Μόνο με συντονισμένες προσπάθειες μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι ΤΠΕ θα αποτελέσουν πραγματικά εργαλεία ενδυνάμωσης και κοινωνικής δικαιοσύνης για όλους.

Η καθημερινότητα ως πεδίο μάθησης και συμμετοχής

Η ισότιμη συμμετοχή δεν αφορά μόνο θεσμικές αλλαγές, αλλά και μικρές πράξεις που συνδέονται με την καθημερινότητα: από το να μπορούν όλοι να χρησιμοποιήσουν τις δημόσιες συγκοινωνίες, να έχουν λόγο στον σχεδιασμό του σχολείου ή της πλατείας τους, έως τη δυνατότητα πρόσβασης σε ποιοτική πληροφόρηση και εκπαίδευση.

Η περιβαλλοντική πολιτική γίνεται αποτελεσματική μόνο όταν σχεδιάζεται με όλους και για όλους. Όταν ένα παιδί με αναπηρία συμμετέχει σε δράση δενδροφύτευσης, όταν ένας ηλικιωμένος νιώθει χρήσιμος σε ένα κοινόχρηστο κομπόστ, όταν μια μετανάστρια διδάσκει παραδοσιακές συνταγές χαμηλού περιβαλλοντικού αποτυπώματος, τότε δημιουργούμε κοινότητες ανθεκτικές, δίκαιες και συμμετοχικές.

Το μέλλον της ισότιμης συμμετοχής και της συμπερίληψης δεν είναι θεωρητικό, δεν χτίζεται με διακηρύξεις αλλά με πράξεις. Είναι βιωματικό, περιβαλλοντικό, τεχνολογικό, καθημερινό. Και χτίζεται μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα που ανοίγουν ορίζοντες, ενισχύουν σχέσεις και καλλιεργούν ενεργούς πολίτες με συνείδηση κοινωνικής και περιβαλλοντικής ευθύνης. Η επένδυση σε εκπαιδευτικά βιωματικά προγράμματα και στην έξυπνη χρήση των ΤΠΕ αποτελεί πράξη κοινωνικής δικαιοσύνης. Και το πιο σημαντικό: δείχνει στα παιδιά, στους νέους και στους πολίτες ότι όλοι έχουν θέση στο τραπέζι.

Για να αξιοποιήσουμε την καθημερινότητα ως πεδίο μάθησης και συμμετοχής, είναι σημαντικό να καλλιεργήσουμε:
• Την περιέργεια και την ανοιχτή διάθεση για μάθηση.
• Την ικανότητα της παρατήρησης και της ανάλυσης.
• Την ενσυναίσθηση και την ικανότητα της ενεργούς ακρόασης.
• Την προθυμία για διάλογο και ανταλλαγή απόψεων.
• Την αίσθηση της ευθύνης και την επιθυμία για προσφορά.

Η καθημερινότητα δεν είναι απλώς μια σειρά από πράξεις ρουτίνας.Είναι ένας ζωντανός οργανισμός γεμάτος ευκαιρίες για να μάθουμε, να αναπτυχθούμε και να συμμετάσχουμε ενεργά στη διαμόρφωση του κόσμου γύρω μας. Ας αναγνωρίσουμε την αξία αυτού του ατελείωτου πεδίου μάθησης και συμμετοχής και ας το αξιοποιήσουμε στο έπακρο.

Περιβαλλοντική Πολιτική – Καθημερινότητα – Συμπερίληψη

Η περιβαλλοντική πολιτική δεν είναι απλώς ένα σύνολο κανόνων και δράσεων για την προστασία του πλανήτη. Μπορεί και οφείλει να αποτελέσει ένα ισχυρό μέσο συμπερίληψης, διασφαλίζοντας ότι όλοι οι άνθρωποι, ανεξάρτητα από την κοινωνική τους θέση, την εθνικότητα, την ηλικία, την αναπηρία ή οποιοδήποτε άλλο χαρακτηριστικό, έχουν ίση πρόσβαση σε ένα υγιές περιβάλλον και συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων που τους αφορούν.

Ωστόσο, ιστορικά, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις και τα βάρη έχουν συχνά επιβαρύνει δυσανάλογα τις ευάλωτες και περιθωριοποιημένες κοινότητες. Αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως περιβαλλοντική αδικία. Η περιβαλλοντική πολιτική ως μέσο συμπερίληψης επιδιώκει να αντιστρέψει αυτή την τάση και να προωθήσει την περιβαλλοντική δικαιοσύνη.

Πώς η Περιβαλλοντική Πολιτική Μπορεί να Προωθήσει τη Συμπερίληψη:
• Διασφάλιση Ίσης Πρόσβασης σε Ένα Υγιές Περιβάλλον
• Ενίσχυση της Συμμετοχής στη Λήψη Αποφάσεων
• Δημιουργία Πράσινων Ευκαιριών για Όλους
• Προώθηση της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και Ευαισθητοποίησης για Όλους
• Αντιμετώπιση των Διασταυρούμενων Ανισοτήτων

Συμπερασματικά, η περιβαλλοντική πολιτική έχει τη δυνατότητα να γίνει ένα ισχυρό εργαλείο για την προώθηση της συμπερίληψης και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Με την αναγνώριση και την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών ανισοτήτων, την ενίσχυση της συμμετοχής και τη δημιουργία ευκαιριών για όλους, μπορούμε να οικοδομήσουμε ένα πιο δίκαιο, βιώσιμο και συμπεριληπτικό μέλλον για όλους.

Γράφει η Δρ. Μαρία Γιαλλούση
Συγγραφέας του βιβλίου Shopping for Love
Για τον έρωτα στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης (2024, εκδ. ΚΨΜ)

Oι ένθερμοι μελετητές των «νέων» μορφών αγάπης, συγγένειας και οικογένειας τις αντιμετωπίζουν ως τη νέα κοινωνική ανατροπή μετά την τελευταία που προκάλεσαν τα αντισυλληπτικά, η οποία συνέδεσε τον γάμο με τη σεξουαλική οικειότητα. Όμως η αγάπη- συντροφικότητα είναι, όπως ισχυρίζεται η Kollontai (1977), ένα σημαντικό κοινωνικό συναίσθημα στον επαναστατικό αγώνα, αλλά δεν αποτελεί αυτοσκοπό και οι αλλαγές στις μορφές της δεν συνιστούν κοινωνικό μετασχηματισμό.

Η υπόθεση ότι αυτό συμβαίνει οδηγεί στην ιδέα – απάτη πως η αλλαγή της οικογενειακής κατάστασης αλλά και του φύλου, της σεξουαλικότητας, του αριθμού και/ή των σεξουαλικών συντρόφων ή/και των παιδιών επιφέρει αλλαγή στις υλικές συνθήκες ανταλλαγής και ελευθερία από την εκμετάλλευση στον καπιταλισμό. Η εμπιστοσύνη, για παράδειγμα, των singles στη διά μέσου του διαδικτύου ερωτοτροπία και στο «περιστασιακό σεξ» ως «αντίδοτα» στην αστική οικογενειακή μορφή του «ζευγαρώματος – γάμου και της οικογενειακής αγάπης» δεν δηλώνει διακοπή από τις σχέσεις ιδιωτικής ιδιοκτησίας ή αγάπης και σεξουαλικότητας που συντηρεί ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής.

Η προαναφερθείσα εμπιστοσύνη αποτελεί δείκτη τόσο για την όλο και μεγαλύτερη επέκταση της εμπορευματοποίησης της αγάπης και της σεξουαλικότητας των ανθρώπων όσο και για τις ιστορικές μετατοπίσεις των πρακτικών παραγωγής, αλλά όχι των σχέσεων παραγωγής, οι οποίες ασκούν πίεση στις παλιές μορφές οικογένειας ως θεσμού χρήσιμου για την αναπαραγωγή του καπιταλισμού.

Ως εκ τούτου, οι οικογενειακές και οι συγγενικές σχέσεις σήμερα, χρειάζεται να είναι «ευέλικτες» όσον αφορά τις πρακτικές αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης και τα χρονοδιαγράμματά τους, το κοινωνικό φύλο και τις σεξουαλικές σχέσεις, την κατανόησή τους για το τι είναι συντροφικότητα και τι είναι αγάπη. Η Adshade (2017) αναλύει τρεις τέτοιες προοπτικές «ευέλικτης» ζωής άμεσα συνυφασμένης με τα μελλοντικά προηγμένα sexbots, προηγμένα όσον αφορά την «ανθρωπινότητά» τους, αφού στο προβλέψιμο μέλλον τα sexbots θα έχουν συνείδηση, αυτοσυνείδηση και ελεύθερη βούληση. Επιπλέον υποστηρίζει ότι με το κατάλληλο νομικό καθεστώς οι πολίτες θα μπορούν να παντρεύονται τα sexbots τους, νόμιμα. Η πρόσβαση στην τεχνολογία sexbot, υποστηρίζει η Adshade, δεν θα αλλάξει τη βιολογική επιταγή των ανθρώπων να θέλουν να μοιραστούν τη ζωή τους για να μεγαλώσουν τα παιδιά τους. Όμως αυτό που μπορεί να αλλάξει είναι η στάση των ανθρώπων απέναντι στην αποσύνδεση της σεξουαλικής οικειότητας από την οικογενειακή τους ζωή. Που σημαίνει ότι ένα άτομο θα μπορεί να επιλέγει ένα ανθρώπινο ον για την οικογενειακή του ζωή και να επιλέγει (ή καλύτερα να παραγγέλνει) ένα sexbot για να καλύπτει τις σεξουαλικές επιθυμίες – ανάγκες του. Για παράδειγμα, δύο ετεροφυλόφιλες γυναίκες μπορεί να επιλέξουν να δημιουργήσουν οικογένεια και να μεγαλώσουν τα παιδιά τους μαζί σαν παντρεμένο ζευγάρι, αλλά να καλύπτουν τις σεξουαλικές τους ανάγκες με την τεχνολογία sexbot. Καταλήγοντας, η Adshante ισχυρίζεται ότι τα sexbots θα πρέπει να είναι εύκολα προσιτά, έτσι ώστε το μέσο νοικοκυριό να μπορεί να έχει ένα. Αυτό το στοιχείο είναι ίσως το πιο δύσκολο να προβλεφθεί. Η αυξανόμενη ζήτηση για σεξ εκτός γάμου σχεδόν σίγουρα οδήγησε στην ευρεία υιοθέτηση της αντισύλληψης. Ενδέχεται η αλλαγή στη στάση απέναντι στον γάμο -με την αποσύνδεση σεξουαλικής οικειότητας και οικογένειας- να έχει ήδη ξεκινήσει και να οδηγεί στην υιοθέτηση της τεχνολογίας sexbot, και όχι το αντίστροφο.

• Adshade, M. (2017). «Sexbot-Induced Social Change: An Economic Perspective». In John Danaher and Neil McArthur (Eds), Robot Sex: Social and Ethical Implications. Cambridge: The MIT Press. pp. 289-300
• Kollontai, A. (1977). Selected Writings. Trans. Alix Holt. New York: Norton.